Znane i mniej znane zabytki kłodzkich wsi

Marcinów, Żelazno, Romanowo, Ołdrzychowice Kłodzkie, Rogówek

Zabytki Marcinowa

Marcinów

Marcinów to niewielka miejscowość, która założona została pod Wzgórzami Rogówki najprawdopodobniej w XIII w., zalicza się zatem do tzw. wsi przedkolacyjnych. Po raz pierwszy wzmiankowana została w źródłach dopiero w 1351 r. jako Mertensdorf (wieś Marcina). Nazwa wsi ma charakter patronimiczny i nawiązuje do imienia założyciela lub pierwszego właściciela osady. W 1945 r. nazwę wsi zmieniono na Marcinów.

Wieś lokowana była na prawie niemieckim w pierwszej połowie XIV stulecia i od początku istnienia dzieliła się na własność rycerską oraz dziedziczne wolne sędziostwo (mianem tym określano w Ziemi Kłodzkiej sołtysów). Pierwszym znanym właścicielem Marcinowa był Otto Ratold ze Zdanic na Morawach, który w 1351 r. posiadał tu 5 łanów czynszowych. W kolejnych latach majątek przeszedł w ręce Kathariny von Richnow, wdowy po Heynemannie von Reyne. Pretensje do tych dóbr zgłaszali również Glubosowie, znaczny ród rycerski w Ziemi Kłodzkiej.

Na początku XV w. Marcinów został splądrowany w okresie najazdów husyckich na Ziemię Kłodzką, ale wieś szybko podniosła się ze zniszczeń wojennych. W drugiej połowie stulecia osada należała do rycerskiej rodziny von Haugwitz z Piszkowic. W 1488 r. Hans Haugwitz sprzedał wieś obejmującą 10 łanów czynszowych Wenzelowi Petze. Po jego bezpotomnej śmierci majątek, jako opuszczone dobro lenne, powrócił do majątku króla czeskiego. W 1496 r., władający wówczas Hrabstwem Kłodzkim, książę Henryk nadał wieś z niższymi i wyższymi prawami Hansowi von Pannwitz z Krosnowic, staroście kłodzkiemu. W rękach tej rodziny Marcinów pozostawał przez kolejne 100 lat. Wieś należała również do parafii w Krosnowicach.

Oprócz dóbr rycerskich we wsi funkcjonowało wolne sędziostwo, które istniało najdłużej na Ziemi Kłodzkiej, bo aż do 1945 r. W 1417 r. wymieniony został sędzia Nitzko, w 1426 r. należało ono do Nikela Beme, a pod koniec stulecia do Mathäusa Böse. Majątek sędziostwa leżał na końcu wsi i obejmował 2 łany pola wraz z niższymi prawami łowieckimi (m.in. polowanie na zające i lisy), prawem warzenia piwa i jego wyszynku w gospodzie oraz niższymi prawami sądowymi (wyższe prawa, w tym sądy „gardłowe” przysługiwały właścicielom majątku rycerskiego). W XVII w. sędziostwo należało przejściowo do cechu rzeźników z Kłodzka, a później do kłodzkiego seminarium jezuickiego.

W 1564 r. majątek Pannwitzów uległ podziałowi na dwie części i odtąd wieś dzieliła się na Dolny i Górny Marcinów. W dolnej części wsi znajdowały się dwa folwarki (tzw. dwór dolny, z którym związane było wyższe prawo sądowe nad poddanymi oraz dwór górny), a także młyn wodny. Niedaleko dworu dolnego stał folwark zwany Mittelhof (środkowy), który z przyłączonymi do niego gospodarstwami chłopskimi i zagrodniczymi liczył 3 łany i 8 prętów pola. W 1644 r. majątki rycerskie, które do tego czasu były lennami królewskimi, zostały przekształcone w dobra dziedziczne. Odtąd często zmieniały swoich właścicieli.

W XVII w. zmieniła się także przynależność kościelna wsi, bowiem Marcinów został włączony do parafii Żelazno. Była to wówczas niewielka wieś, która ucierpiała ponadto w trakcie wojny 30-letniej (1618-1648), o czym świadczy wzmianka z 1626 r. Marcinów składał się wówczas z 4 gospodarstw chłopskich i jednego zagrodniczego, a kolejne 2 gospodarstwa chłopskie były opuszczone. W 1631 r. podatki kościelne płaciło 9 gospodarzy. W 1646 r. wieś padła łupem przebywających w Kłodczyźnie wojsk szwedzkich (spalony został m.in. dwór sędziowski). Według spisu sporządzonego po zakończeniu działań wojennych w 1653 r. we wsi odnotowano: 2 chłopów, 9 zagrodników i chałupników oraz 4 wycużników.

Pomyślniejszy okres w dziejach wsi zaczął się w XVIII w. Rozwój Marcinowa był skutkiem włączenia wsi do dóbr arystokratów ziemskich, którzy dbali o rozwój swoich majątków. W latach 40. cała wieś (bez sędziostwa) należała do hrabiego von Gotz (liczba gospodarstw chłopskich wzrosła do 3, a zagrodniczych i chałupniczych do 20), W 1743 r. na granicy dolnej i środkowej części wsi, w miejscu folwarku środkowego, którego zabudowania zostały wyburzone, Johann Joseph Leonard von Gotz zbudował nowy i obszerny folwark, zwany odtąd dolnym (zabudowania wcześniejszego folwarku dolnego również zostały wyburzone). Kolejnym właścicielem majątku był hrabia von Herberstein z Gorzanowa. W 1765 r. jego dobra w Marcinowie, obejmujące 3 gospodarstwa chłopskie, 27 zagrodniczych i chałupniczych, w tym jednego rzemieślnika oszacowano na 12 000 talarów. Od 1780 r. wieś należała do hrabiego von Magnisa. W skład majątku wchodziły wówczas: folwark, młyn wodny, 43 siedliska, w tym: 2 chłopskie i 33 zagrodnicze oraz chałupnicze, zamieszkałe przez 224 osoby, wśród których było 3 rzemieślników.

Przez cały wiek XIX Marcinów posiadał względnie ustabilizowaną sytuację gospodarczą i społeczną. Wieś dzieliła się na dwie części: należącą do von Magnisa, w której były 2 folwarki, młyn wodny, 2 gorzelnie i kuźnia, a ponadto 34 domy zasiedlone okresowo przez 190- 220 mieszkańców oraz wolne sędziostwo z 5 domami i około 35 mieszkańcami. W szczytowym okresie rozwoju wieś liczyła 250 mieszkańców (1857), a w późniejszych latach nieznacznie spadła: 240 (1897), 229 (1921), 235 (1934).

Po 1945 r. Marcinów zachował swój rolniczy charakter. W zabudowaniach dawnego folwarku założono PGR, przekształcony następnie w SKR i gospodarstwo Kombinatu Rolno – Spożywczego z Żelazna. Część mieszkańców znalazła zatrudnienie w okolicznych zakładach przemysłowych (Ołdrzychowice Kłodzkie, Kłodzko). Do lat 80. XX w. w Marcinowie działała OSP, a przy niej żeńska drużyna pożarnicza, która mogła poszczycić się wieloma osiągnięciami, klub sportowy LZS, KGW, a także 4 klasowa szkoła podstawowa. Obecnie działa świetlica wiejska. Warto odwiedzić również muzeum dawnych sprzętów gospodarstwa domowego (w budynku dawnej świetlicy przy boisku). Oprócz walorów przyrodniczych, warto zwrócić uwagę na kilka ciekawych, zachowanych we wsi zabytków (kilka ciekawych obiektów małej architektury sakralnej z XIX - XX w., budynek dawnej szkoły i remizy OSP, zabudowania dworskie z XVIII w.)

1. Kapliczka przydrożna

Dwukondygnacyjna kapliczka słupowa nakryta czterospadowym daszkiem zwieńczonym kulą z metalowym krzyżykiem. W górnej części półkoliście zamknięta nisza kultowa. Datowana na XIX w.

Die Wegkapelle Die zweigeschossige Säulenkapelle mit dem Walmdach bedeckt, das mit dem Kugel mit dem Metallkreuzchen gekrönt ist. Im Oberteil halbrund geschlossene Kultnische. Datiert auf XIX. Jh.

Kaple u silnice Dvoupodlažní sloupová kaple pokrytá valbovou střechou zakončenou koulí s kovovým křížem. V horní části byl v půlkruhu uzavřen kultovní výklenek. Datováno 19. století

2. Kapliczka przydrożna

Murowana kapliczka słupowa nakryta czterospadowym daszkiem. W górnej części obiektu półkoliście zamknięta nisza kultowa. Datowana na XIX w.

Die Wegkapelle Die gemauerte Säulenkapelle mit dem Walmdach bedeckt. Im Oberteil des Objekts halbrund geschlossene Kultnische. Datiert auf XIX. Jh.

Kaple u silnice Cihlová sloupová kaple s valbovou střechou. V horní části zařízení půlkruhový kultovní výklenek. Datuje se do 19. století.

3. Kapliczka przydrożna

Dwukondygnacyjna kapliczka słupowa nakryta czterospadowym daszkiem. W górnej części półkoliście zamknięta nisza kultowa. Datowana na XIX w.

Die Wegkapelle Die zweigeschossige Säulenkapelle mit dem Walmdach bedeckt. Im Oberteil halbrund geschlossene Kultnische. Datiert auf XIX. Jh.

Kaple u silnice Dvoupatrová sloupová kaple s valbovou střechou. V horní části půlkruhový kultovní výklenek. Datováno 19. stoletím.

4. Dawna gospoda

Działała w centrum wsi do 1945 r. Obecnie budynek mieszkalny.

Das ehemalige Gasthaus Es funktionierte im Dorf bis 1945. Zur Zeit ein Wohngebäude.

Bývalá hospůdka V centru obce fungovala do roku 1945. V současné době obytná budova.

5. Dawna remiza strażacka

Niewielki budynek na planie prostokąta nakryty czterospadowym dachem, który na szczycie łączy się z drewnianą wieżą (dawniej służyła do suszenia węży strażackich).

Die ehemalige Feuerwache Das kleine Gebäude auf dem Plan von Rechteck mit dem Walmdach bedeckt, das sich an der Spitze mit dem Holzturm verbindet (er diente früher zum Trocknen der Feuerwehrschläuche).

Bývalá hasičská stanice Malá budova obdélníkového půdorysu, nahoře pokrytá valbovou střechou připojena k zdi dřevěna věž (dříve používané k sušení požárních hadic).

6. Dawna szkoła

Powstała na przełomie XIX / XX w. Działała, jako 4-letnia szkoła podstawowa do lat 80. XX w. Obecnie budynek mieszkalny.

Die ehemalige Schule Sie entstand an der Wende des XIX. Und XX. Jhs. Sie funktionierte als vierjährige Grundschule bis 80-er Jahren des XX. Jhs. Zur Zeit ein Wohngebäude.

Bývalá škola Byla založena na přelomu 19. a 20. století a do 80 let fungovala jako čtyřletá základní škola. V současné době je to obytná budova.

7. Dawny młyn

Wzmiankowany w końcu XVIII w., ale zapewne działał we wsi już wcześniej. Obecnie dom mieszkalny.

Die ehemalige Mühle Erwähnt am Ende des XVIII. Jhs, aber sicher funktionierte sie im Dorf schon früher. Zur Zeit ein Wohngebäude.

Bývalý mlýn Zmíněno o něm na konci 18. století, ale pravděpodobně byl v provozu již dříve. V současné době obytný dům.

8. Dawny folwark

Zbudowany w 1743 r. na granicy dawnych dóbr: Dolny i Średni Marcinów. W miejscu tym stał wcześniej folwark (tzw. środkowego), którego zabudowania wyburzono. Odtąd określany w źródłach jako folwark dolny. Obecnie zabudowania mieszkalne.

Das ehemalige Vorwerk Erbaut 1743 an der Grenze der ehemaligen Güter: Dolny und Średni Marcinów. An diesem Ort stand früher Vorwerk (sog. Mittleren), dessen Gebäude man abriss. Seitdem bezeichnet man es in den Quellen als Niedervorwerk. Zur Zeit ein Wohngebäude.

Bývalý statek Postaven v roce 1743 na hranici bývalých statků: Dolny a Średni Marcinów. Na tomto místě se nacházel bývalý statek (tzv. střední) a jeho budovy byly zbořeny. Od té doby se ve zdrojích označuje jako dolní statek. V současné době obytný dům.

9. Dawny folwark

Dawny folwark należący do sędziego (sołtysa) wsi, wzmiankowany od XV w. W jego pobliżu (w kierunku centrum wsi) znajdował się niegdyś tzw. dwór dolny (majątek rycerski), którego zabudowania wyburzono w 1. połowie XVIII w.

Das ehemalige Vorwerk Das ehemalige Vorwerk, Eigentum des Richters (Ortsvorstehers) des Dorfes, erwähnt seit dem XV. Jh. In seiner Nähe (in Richtung des Zentrums) befand sich einst sog. Niederhof (Rittergut), dessen Gebäude man in der ersten Hälfte des XVIII. Jhs abriss.

Bývalý statek Bývalý statek patřící vesnickému soudci (starostovi), zmiňovaný od 15. století. V jeho blízkosti (směrem do centra obce) byl kdysi dolní dvůr (rytířský statek), jeho budovy byly zbořeny v první polovině 18. století.

10. Krzyż drewniany

Das Holzkreuz.

Dřevěný kříž

11. Kapliczka przydrożna

Barokowa kapliczka domkowa założona na planie kwadratu z półkoliście zamkniętym wejściem nakryta namiotowym dachem z krzyżykiem. Na fasadzie ciekawy detal architektoniczny w kształcie trójkąta z kolumienkami zwieńczonymi kulami (symbol Oka Opatrzności?). Datowana na XVIII w.

Die Wegkapelle Die barocke Hauskapelle gegründet auf dem Plan des Quadrats mit halbrund geschlossenem Eingang bedeckt mit dem Zeltdach mit Kreuzchen. An der Fassade das interessante architektonische Detail in Gestalt des Dreiecks mit den mit Kugeln gekrönten Säulen (das Symbol des Augen Gottes?). Datiert auf XVIII. Jh.

Kaple u silnice Barokní domovní kaple čtvercového půdorysu s uzavřeným půlkruhem vchod je krytý stanovou střechou s křížem. Zajímavý detail na fasádě architektonický ve tvaru trojúhelníku se sloupy zakončenými koulemi (symbol oka Prozřetelnost?). Datováno do 18. století.