Znane i mniej znane zabytki kłodzkich wsi

Marcinów, Żelazno, Romanowo, Ołdrzychowice Kłodzkie, Rogówek

Zabytki Żelazna

Żelazno

Żelazno to jedna z najstarszych miejscowości Ziemi Kłodzkiej, położona w dolinie Białej Lądeckiej pomiędzy Wzgórzami Rogówki i Krowiarkami. Osada powstała w okresie przedlokacyjnym, zapewne w XIII w. Po raz pierwszy wzmiankowana została dopiero w 1326 r. jako Eyserzdorff (łac. Hysinrici Villa) już jako wieś lokowana na prawie niemieckim. Nazwę wsi wywodzi się od niem. słowa Eisenreich, co można tłumaczyć jako „bogata w żelazo”, ale nie w dosłownym znaczeniu, lecz jako bogata w „żelazne uzbrojenie” albo słynąca z produkcji dobrego uzbrojenia (przypuszcza się, że była to pierwotnie osada służebna zamku kłodzkiego). W 1945 r. zmieniono nazwę wsi na Żelazno.

Od początku swojego istnienia była to duża i ludna wieś, która dzieliła się na: część kościelną (tzw. widmut parafialne), część rycerską oraz wolne sędziostwo (mianem tym określano w Ziemi Kłodzkiej sołtysów). W XIV w. dobra rycerskie (lenne) podzielone były pomiędzy przedstawicieli dwóch potężnych rodów kłodzkich: von Pannwitzów (w 1327 r. ufundowali miejscowy kościół; należały do nich również pobliskie Krosnowice) oraz Glubosów. Ci ostatni sprzedali w 1350 r. swój majątek we wsi bp. praskiemu Arnoštowi z Pardubic, który uposażył nim ufundowany przez siebie klasztor augustianów w Kłodzku (pod koniec XVI w. majątek ten przeszedł na jezuitów) i od tego czasu utrwalił się podział wsi na cztery części. Pannwitzowie dzierżyli majątek we wsi (w tym folwark - na miejscu obecnego pałacu) aż do początku XVII w.

Wolne sędziostwo w Żelaźnie obejmowało folwark, kilka gospodarstw chłopskich, zagrodniczych i chałupniczych (wśród nich 5 rzemieślników: piekarza, kowala, szewca, krawca i rzeźnika), karczmę z prawem wyszynku kłodzkiego piwa, młyn wodny (tzw. dolny), kamieniołom, kawałek Białej Lądeckiej z prawem połowu ryb oraz niższe prawa łowieckie i sądowe. Na gruntach dawanego sędziostwa stoi dawna wieża mieszkalna. W 1330 r. sędzią był niejaki Grenlinus, a w 1375 r. Nicolaus Rüker. W 1415 r. sędziostwo zakupił Nikel von Pannwitz, który dwa lata później odsprzedał je Stephanowi Bertoldsdorf. W 1500 r. majątek sprzedany został miastu Kłodzko.

Szczególnie burzliwy w dziejach wsi był XVII w. W 1621 r. w Hrabstwie Kłodzkim wybuchło powstanie chłopskie, w którym wzięli czynny udział także miejscowi chłopi. Wojska saskie, które w imieniu cesarza wkroczyły do Hrabstwa Kłodzkiego pobiły chłopów w krwawej potyczce pod Ołdrzychowicami, w której miało ich polec aż 200. Czas wojny nie był pomyślny również dla Pannwitzów z Żelazna, którym skonfiskowano połowę majątków za udział w tzw. czeskiej rebelii (wystąpienie przeciwko cesarzowi), w wyniku czego popadli w długi. Trudna sytuacja zmusiła ich do sprzedaży jednego z folwarków Hansowi Jakubowi von Saalhausen. Pannwitzowie posiadali we wsi jeszcze jeden folwark, który mieścił się niedaleko kościoła (obecny pałacyk). Był on jednak tak zrujnowany, że w 1631 r. po bezpotomnej śmierci Dietricha von Pannwitz, nie znalazł się żaden chętny na jego zakup, został więc najpierw wydzierżawiony mieszkańcom Żelazna, a później zarządzał nim proboszcz i dziekan hrabstwa Hieronim Heck. W 1646 r. dwór podzielił los wsi, którą splądrowały wojska szwedzkie (spalono wówczas 8 gospodarstw, szkołę, karczmę, kuźnię oraz wieżę mieszkalną w dobrach sędziowskich). W 1652 r. von Saalhausenowie przyłączyli go do swoich dóbr we wsi., a kilka lat później (1669) sprzedali obydwa folwarki seminarium jezuickiemu w Kłodzku.

W połowie XVIII w. majątek klasztoru jezuitów (obejmował: 5 gospodarstw chłopskich, 17 zagrodniczych, 9 chałupniczych, w tym 5 rzemieślników) szacowano na 12 600 talarów, zaś część należąca do seminarium (obejmowała 11 gospodarstw chłopskich, 21 zagrodniczych i chałupniczych oraz 4 rzemieślników) była warta 11 000 talarów. We wsi istniało ponadto wolne sędziostwo oraz wolne gospodarstwo chłopskie. Po kasacie zakonu jezuitów majątek klasztorny z 235 mieszkańcami nabył w 1788 r. hrabia von Reden, zaś dawną część seminaryjną, w której zamieszkiwało 240 mieszkańców zakupił Johann Carl Pelke (właściciel dworu i folwarków w Krosnowicach). Oprócz wolnego gospodarstwa chłopskiego i sędziostwa (140 mieszkańców), do którego należały 2 kamieniołomy i trochę lasu, wymienione zostało widmut parafialne obejmujące: kościół (filialny parafii Krosnowice), plebanię, szkołę oraz dwa zabudowania chałupnicze.

W kolejnym stuleciu doszło do zmian własnościowych i nastąpił rozwój wsi. W 1830 r. majątki we wsi posiadali: płk von Bieberstein (pałac), baron von Münchausen, Gottlieb Heneraski (pałac przy kościele), nadal istniało wolne gospodarstwo chłopskie i sędziostwo. Liczba ludności wzrosła do 835 mieszkańców (w 1845 r. było ich już 975), a we wsi działały m.in.: 2 młyny, 3 browary, 3 cegielnie (produkowały ponad 132 000 cegieł i dachówek), kamieniołom i 5 pieców do wypalania wapna, szkoła (zbudowana w 1830 r. kolo kościoła; budynek po starej został sprzedany) i szpital (w majątku sędziostwa). W 1836 r. majątek Bibersteinów zakupił wrocławski kupiec i przemysłowiec Hermann von Lindheim, który nieopodal Krosnowic założył ogromną przędzalnię, napędzaną wodami Białej Lądeckiej. W późniejszych latach majątek i fabryka przeszły na jego zięcia Hugona von Löbbecka (w 1869 r. przebudował pałac) i w rękach jego spadkobierców pozostały aż do 1945 r.. O przemysłowym charakterze wsi świadczy również znaczna liczba rzemieślników (40), wśród których byli np. zegarmistrzowie.

Pod koniec XIX w. Żelazno stało się miejscem chętnie odwiedzanym przez turystów (szczególnie kuracjuszy z Lądka), którzy odwiedzali pałac z przepięknym parkiem pełnym egzotycznych roślin (podobnie jaka pałac z parkiem w centrum wsi). Zainteresowaniem cieszyła się dawna wieża mieszkalna i zabytkowy kościół. Gdy pod koniec stulecia poprowadzono tędy linie kolejową w kierunku Lądka, stacja w Żelaźnie stała się punktem wyjścia na Wapniarkę i w pasmo Krowiarek. We wsi działała znana gospoda, punkt informacyjny, nie brakowało również miejsc noclegowych w innych zajazdach. Żelazno miało również względnie ustabilizowaną sytuację ludnościową: 1297 (1897), 1193 (1921), 1218 (1934).

Po 1945 r. Żelazno zachowało swój rolniczy (w dawnych folwarkach ulokowano PGR), hodowlany (w l. 70. działała duża ferma bydła, a w dolinie Piotrówki założono wylęgarnię pstrągów) oraz przemysłowy charakter (eksploatacja kamieniołomów). W l. 1973-76 wieś była nawet przez krótki czas stolicą osobnej gminy Żelazno. W pałacu założono ośrodek wypoczynkowy huty „Bobrek” (obecnie przekształcony w centrum hotelowo – konferencyjne), w pałacyku ośrodek szkoleniowy PCK, a w wieży mieszkalnej (jako miejscu pamięci narodowej po działającym w niej w czasie wojny obozie pracy) urządzono harcówkę. Zmienił się również pierwotny układ komunikacyjny, gdyż droga została przeniesiona powyżej zabudowań wsi. Obecnie we wsi działa wiele instytucji społeczno – kulturalnych (KGW, OSP, Stowarzyszenie Inicjatywa Edukacyjna „Nasze Żelazno”, niepubliczna szkoła podstawowa, świetlica wiejska). Oprócz walorów krajobrazowych warto zwrócić uwagę na kilka ciekawych, zachowanych we wsi zabytków (kilkadziesiąt obiektów małej architektury sakralnej z XIX - XX w. często o unikatowych walorach, kościół p.w. św. Marcina, dawna wieża mieszkalna, dwa pałace.)

1. Kapliczka przydrożna

Kapliczka słupowa datowana na XIX w. Poświęcona Sercu Jezusa o czym świadczą współczesne mozaiki wypełniające nisze w górnej części. W dolnej części płyciny, w których niegdyś umieszczone były inskrypcje wotywne i modlitewne.

Die Wegkapelle
Die Säulenkapelle datiert auf XIX. Jahrhundert. Sie ist dem Herzen Jesu gewidmet, wovon das zeitgenösische Mosaik zeugt, das sich in den Nischen im Oberteil befindet. In dem unteren Teil der Füllung waren einst Gebets- und Votivinschriften befestigt.

Kaple u silnice
Sloupová kaple z 19. století zasvěcená Srdci Ježíš a, o čemž svědčí současn e mozaiky vyplňující výklenky v horní části. Ve spodní části panel, který kdysi obsahoval y votivní a modlitební nápisy.

2. Pałac Hoffmana

Wybudowany w l. 1797–1798 przez radcę królewskiego Franza Arbogasta Hoffmanna w stylu barokowym (na miejscu dworu spalonego w czasie wojny 30-letniej), przebudowany w XIX w. Z tego okresu pochodzą też oficyny i zabudowania gospodarcze. Otoczony okazałym parkiem. W 1835 r. był własnością Hermana Lindheima. Z jego inicjatywy przez park przekopano kanał, który doprowadzał wodę z Białej Lądeckiej do przędzalni w Krosnowicach. Po II w. św. mieścił się tu m.in. dom wczasowy. Obecnie w rękach prywatnych

Das Hoffmannsschloss Erbaut in den Jahren 1797-1798 von dem Königsberater Franz Arbogast Hoffmann im Barockstil (an Ort des in der Zeit des Dreißigjährigenkriegs verbrannten Hofes), umgebaut im XIX. Jh. Aus der Zeit stammen auch Hinterhäuser und Landwirtschaftsgebäde. Umgeben von dem herrlichen Park. 1835 war der Besitzer Herman Lindheim. Aus seiner Initiative grub man durch den Park einen Kanal, der das Wasser von dem Fluss Biała Lądecka zur Spinnerei in Krosnowice führte. Nach dem II. Weltkrieg befand sich hier u.a. das Erholungsheim. Zur Zeit in privaten Händen.

Hoffmanův palác Postaven v letech 1797 1798 královským radním Franz em Arbogastem Hoffmannem v barokním slohu (na místě vyhořelého panství během třicetileté války), přestavěn v 19. století. Z tohoto období pocházejí i hospodářské budovy. Obklopen nádherným parkem. V roce 1835 ji vlastnil Herman Lindheim. Z jeho iniciativy byl parkem vykopán kanál, který vedl vodu z Białej Lądeckiej do přádelny v Krosnowicích. V současné době v soukromých Rukuo.

3. Zabytkowy gołębnik

Der historische Taubenschlag

Historický holubník

4. Kapliczka przydrożna

Kapliczka słupowa kryta dwuspadowym daszkiem o unikatowym wyglądzie. W górnej części półkoliście zamknięta nisza ze współczesnym wyobrażeniem Matki Bożej Bolesnej.

Die Wegkapelle Die Wegkapelle mit dem Satteldach bedeckt von dem einzigartigen Aussehen. Im Oberteil halbrund geschlossene Nische mit dem zeitgenösischen Abbild der Schmerzmutter.

Kaple u silnice Sloupová kaple s jedinečnou sedlovou střechou. V horní části je uzavřen půlkruhový výklenek s moderním obrazem Bolestné Panny Marie.

5. Kapliczka przydrożna

Polna kapliczka skrzynkowa posadowiona na drewnianym słupie. Pochodzi z początku XX w. Wewnątrz współczesne dewocjonalia.

Die Wegkapelle Das Feldkastenkapelle befestigt auf der hölzernen Säule. Sie stammt aus dem Anfang des XX. Jhs. Drinnen die zeitgenösischen Devotionalien.

Kaple u silnice Polní box kaple na dřevěném sloupu. Pochází z počátku 20. století. Současné zbožné články uvnitř. Datováno na počátku 20. století.

6. Kapliczka przydrożna

Kapliczka skrzynkowa z wizerunkiem Matki Bożej posadowiona na drewnianym słupie. Pochodzi z początku XX w.

Die Wegkapelle Die Kastenkapelle mit dem Abbild der Mutter Gottes befestigt auf der hölzernen Säule. Stammt aus dem Anfang des XX. Jhs.

Kaple u silnice Krabičková kaple s obrazem Matky Boží umístěná na dřevěném sloupu. Pochází z počátku 20. století.

7. Kapliczka przydrożna

Dwukondygnacyjna, murowana z cegły kapliczka słupowa kryta czterospadowym daszkiem. Zbudowana na przełomie XIX i XX w. W górnej części półkoliście zamknięta nisza.

Die Wegkapelle Die zweigeschossige, aus Ziegel gemauerte Säulenkapelle mit Walmdach bedeckt. Gebaut an der Wende des XIX. und XX. Jahrhunderts. Im Oberteil halbrund geschlossene Nische.

Kaple u silnice Dvoupodlažní, zděná sloupová kaple s val bovou střechou. Postaven a na přelomu 19. a 20. století, v horní části je půlkruhova výklenka.

8. Kapliczka fasadowa

Die Fassadenkapelle

Fasádní kaple

Krzyż przydrożny

Kamienna Pasja z XIX w. osadzona na dużym prostopadłościennym postumencie. Środkowa część postumentu „opasana” z trzech stron kamienną opaską z chronostychem w języku łacińskim, skrywającym datę powstania obiektu. Na ścianie bocznej mało czytelna inskrypcja fundacyjna.

Das Wegkreuz Das steinerne Passionskreuz aus dem XIX. Jh., befestigt auf dem großen quaderförmigen Postament. Der mittlere Teil des Postaments umgeben von drei Seiten mit dem Band mit dem Chronostichon in der lateinischen Sprache, mit dem versteckten Datum der Objektentstehung. An der Seitenwand wenig leserliche Stiftunginschrift.

Kříž u silnice Kamenná vášeň z 19. století na velkém obdélníkovém podstavci. Střední část podstavce je ze třech stran „opásána“ kamenným pásem s latinskou chronostikou, která skrývá datum Izniku budowy. Na boční zdi nečiteln ý nápis.

10. Krzyż drewniany

Das Holzkreuz

Dřevěný kříž

11. Kapliczka przydrożna

Barokowa kapliczka słupowa kryta kolebkowym dachem wybrzuszonym na środku, posadowiona na kamiennej podstawie. W obrębie postumentu zamknięta półkoliście nisza ze współczesnymi dewocjonaliami.

Die Wegkapelle Die barocke Säulenkapelle mit dem in der Mitte ausgebauchten Tonengewölbe bedeckt, befestigt auf dem steinernen Grund. Innerhalb des Postaments halbrund geschlossene Nische mit den zeitgenösischen Devotionalien.

Kaple u silnice Barokní sloup ová kaple pokrytá ve středu vyboulenou hlavovou střec hou, položená na kamenném podstavci. Na podstavci je uzavřen půlkruhový výklenek se současnými oddanými články.

12. Dawny dwór sędziowski

Majątek sędziego (sołtysa) z Żelazna wzmiankowany został po raz pierwszy w 1330 r. Składał się on z folwarku oraz gruntów rolnych. Na gruntach dawnego sędziostwa stoi średniowieczna wieża mieszkalna.

Der ehemalige Richterhof Das Gut des Richters (Ortsvorstehers) aus Żelazno wurde zum ersten Mal 1330 erwähnt. Es bestand aus dem Vorwerk und dem Landgebiet. Auf dem Gebiet der ehemaligen Richterei steht der mittelalterliche Wohnturm.

Bývalý soudní dvůr Majetek soudce (správce obce) ze Żelazna byl poprvé zmíněn v roce 1330. Skládal se ze statku a zemědělské půdy. V areálu bývalého soudce stojí středověká obytná věž.

13. Krzyż drewniany

Das Holzkreuz

Dřevěný kříž

14. Kapliczka przydrożna

Kapliczka słupowa kryta dwuspadowym daszkiem. W górnej części półkoliście zamknięta nisza unikatowym reliefem św. Jozefa z Dzieciątkiem.

Die Wegkapelle Die Säulenkapelle bedeckt mit dem Satteldach. Im Oberteil halbrund geschlossene Nische mit dem einzigartigen Relief des Heiligen Josef mit dem Kindlein.

Kaple u silnice Sloupová kaple se sedlovou střechou. V horní části je půlkruhově uzavřen výklenek s jedinečným reliéfem sv. Josef s Dítětem.

15. Pałac

Wybudowany w drugiej połowie XIX w. przez ówczesnych właścicieli wsi – rodzinę Münchhausenów w stylu eklektycznym. Budynek trzykondygnacyjny otoczony parkiem. W narożu 8-boczna wieżyczka z iglicowym hełmem. Obecnie w rękach prywatnych.

Das Schloss Erbaut in der zweiten Hälfte des XIX. Jhs. von dem damaligen Besitzer des Dorfes – die Familie Münchhausen im eklektischen Stil. Das dreigeschossige Gebäude von dem Park umgeben. In der Ecke das achtseitge Türmchen mit einem Spitzhelm. Zur Zeit in privaten Händen.

Palác Byl postaven ve druhé polovině 19. století tehdejšími ma jiteli vesnice Rodinom Münchhausenů v eklektickém stylu. Třípodlažní budova obklopená parkem. V rohu osmiboká věž s jehlovou helmou. V současné době v soukromých rukou.

16. Kapliczka przydrożna

Barokowa kapliczka słupowa z wolutowymi spływami kryta kolebkowym dachem. W obrębie postumentu współczesna mozaika Piety. Datowana na XVIII / XIX w.

Die Wegkapelle Die barocke Säulenkapelle mit Volutengängen mit dem Tonnengewölbe bedeckt. Innerhalb des Postaments das zeitgenösische Mosaik der Pieta. Datiert auf XVIII./XIX. Jh.

Kaple u silnice Barokní pilířová kaple s volutovými toky pokrytá sudovou střechou. Modern í mozaika Pieta na podstavci. Z 18. / 19. století.

17. Figura św. Jana Nepomucena

Kamienna figura przedstawiająca świętego jako pątnika z odkrytą głową i kapeluszem na plecach. Na cokole unikatowy relief przedstawiający św. Jana pielgrzymującego Starej Boleslavi. Stoi u podnóża wzgórza kościelnego. Pochodzi z XVIII w.

Die Figur des Heiligen Johannes von Nepomuk Die steinerne Figur stellt den Heiligen als Pilger mit unbedecktem Kopf und dem Hut auf dem Rücken dar. An dem Sockel ein einzigartiges Relief stellt den Heiligen Johannes dar, der nach Stara Boleslavia pilgert. Sie steht am Fuße des Kirchenhügels. Sie stammt aus dem XVIII. Jh.

Postava sv. Jana Nepomuckého Kamenná postava zobrazující svatého jako poutníka s odkrytou hlavou a kloboukem na zádech. Na podstavci je jedinečný reliéf zobrazující sv. Jana na pouti do Stare Boleslaví. Stojí na úpatí kopce kostela. Pochází z 18. století.

18. Krzyż przydrożny/h4>

Kamienna Pasja przy kościele parafialnym. Na postumencie, w wydzielonej „kolumnami” płycinie inskrypcja ewangeliczna w języku niemieckim. Wystawiona w XIX w.

Das Wegkreuz Das steinerne Passionskreuz an der Pfarrkirche. An dem Postament, in der abgetrennten von den „Säulen” Füllung die evangelische Inschrift in der deutschen Sprache. Aufgestellt im XIX. Jh.

Kříž u silnice Kamienna Pasja u farního kostela Na podstavci je v panelu odděleném „sloupy“ evangelický nápis v němčině Vystaveno v 19. století.

19. Kościół parafialny p.w. św. Marcina

Wzmiankowany już od 1326 r. Spalony w czasie najazdów husyckich, odbudowany jako murowany w stylu gotyckim i zapewne inkastelowany (od wewnętrznej strony muru XVIII-wieczne kryte krużganki z epitafiami nagrobnymi z XVIII – XIX w.). Pierwotnie kościół filialny parafii w Krosnowicach. Do kościoła prowadzi okazały budynek bramny z XVII w. Przebudowany w XVII i XVIII w. w stylu barokowym. Bogato wyposażone wnętrze m.in. ambona z 1777 r. – dzieło M. Klahra. Budowla orientowana salowa, z wydzielonym, węższym prezbiterium. W pobliżu plebania z 1618 r., przebudowana na barokową w XVIII w.

Die Pfarrkirche des Sankt Martins Erwähnt schon seit 1326. Verbrannt in den Zeiten der Hussitenangriffen, wiederaufgebaut als gemauert im gotischen Stil und wohl befestigt (von der Innenseite der Mauer bedeckte Kreuzgänge mit den Grabinschriften aus XVIII.-XX. Jh.). Ursprünglich die Filialkirche der Pfarrei in Krosnowice. Zur Kirche führt das prächtige Torgebäude aus dem XVII. Jh. Umgebaut im XVII. und XVIII. Jh. im Barockstil. Reich ausgestatteter Innenraum u.a. die kanzel aus 1777 – das Werk von M. Klahr. Das orientierte Saalgebäude, mit abgetrennten, engeren Presbyterium. In der Nähe das Pfarrhaus aus 1618, umgebaut im Barockstil im XVIII. Jh.

Farní kostel Svatý Martin Zmíněno o něm již z roku 1326. Spálen y během husitských vpádů, přestavěny na cihlový v gotickém stylu a pravděpodobně kastlované (zevnitřni zed je kryta ambity z 18. století s náhrobními epitafy z 18. 19. století). Původně filiální kostel farnosti v Krosnowicích. Ke kostelu vede nádherná vrátnice ze 17. století, která byla v 17. a 18. století barokně přestavěna. Bohatě vybavený interiér, vč. kazatelna z roku 1777 dílo M. Klahra. Orientovaná halová budova se samostatným užším kněžištěm. Nedaleko fara z roku 1618, přestavěná v 18. století na barokní.

20. Dawna szkoła

Działała do 1945 r. Obecnie budynek mieszkalny.

Die ehemalige Schule Sie funktionierte bis 1945. Zur Zeit das Wohngebäude.

Bývalá škola Fungovala do roku 1945. V současné době je to obytna budowa.

21. Krzyż drewniany

Das Holzkreuz

Dřevěný kříž

22. Krzyż cmentarny

Kamienna Pasja na prostopadłościennym, dwustopniowym cokole. Na postumencie od frontu widoczna inskrypcja ewangeliczna w języku niemieckim, poniżej tablica nagrobna. Obiekt datowany na XIX w.

Das Friedhofskreuz Das steinerne Passionskreuz auf dem quaderförmigen, zweistufigen Sockel. An dem Postament vorne sichtbare evangelische Inschrift in der deutschen Sprache, darunter Grabplatte. Das Objekt datiert auf XIX. Jh.

Hřbitovní kříž Kamienna Pasja na obdélníkovém dvoustupňovém soklu. Na podstavci zepředu je pod náhrobkem evangelický nápis v němčině. Níže náhrobe k Objekt pochází z 19. století.

23. Stacja kolejowa

Oddana do użytku w 1897 r. w związku z budową tzw. Kolei Doliny Białej Lądeckiej (zlikwidowana w 2004 r.), która miała połączyć Kłodzko z popularnym wówczas kurortem w Lądku Zdroju. Stacja stanowiła punkt wyjścia wycieczek pieszych na Wapniarkę i Krowiarki.

Die Bahnstation Zum Gebrauch abgegeben 1897 im Zusammenhang mit dem Bau sog. Bahn des Tales von Biała Lądecka (aufgelöst 2004), die Kłodzko mit dem damals populären Kurort in Lądek Zdrój verbinden sollte. Die Station war der Ausgangspunkt der Fußausflüge auf Wapniarka und Krowiarki.

Železniční stanice Do provozu uveden v roce 1897 v souvislosti s výstavbou tzv Údolí železnice Biała Lądecka (uzavřen e v roce 2004), které mělo spojit Kladsko s tehdy oblíbeným letoviskem v Lądku Zdrój. Stanice byla výchozím bodem pro turistické výlety na Wapniarkę a Krowiarki.

24. Wieża rycerska

Czterokondygnacyjna (na każdej po dwa pomieszczenia) wieża obronno – mieszkalna (widoczne otwory strzelnicze) wzniesiona została na przełomie XV/XVI wieku na wzniesieniu leżącym na terenie dawnego majątku sędziowskiego. Przebudowywana w 1689 (data na portalu) i 1727 roku. Po II wojnie światowej wykorzystywana jako stanica harcerska. Obecnie w rękach prywatnych.

Der Ritterturm Der viergeschossige (auf jedem zwei Räume) Schutz- und Wohnturm (Schießlöcher zu sehen) wurde an der Wende des XV./XVI. Jhs. auf der Geländeerhebung im Gebiet des ehemaligen Besitzes des Richters erbaut. Umgebaut 1689 (das Datum an dem Portal) und 1727. Nach dem II. Weltkrieg wurde er als Pfadfindereinheit benutzt. Zur Zeit in privaten Händen.

Rytířská věž Čtyřpodlažní (po dvou pokojích na každém patře) obranná a obytná věž (viditelné šípy) była post avena na přelomu 15. a 16. století na kopci na místě bývalého soudcovského panství. Přestavěn v roce 1689 (datum na portálu) a 1727. Po druhé světové válce byla využívána jako skautská ubytovna. V současné době v soukromých rukou.

25. Kapliczka fasadowa

Die Fassadenkapelle

Fasádní kaple

26. Krzyż przydrożny

Bogato zdobiona kamienna Pasja z 1913 r. Pod wolutowym okapem rzeźba anioła z rozpostartymi skrzydłami, poniżej inskrypcja w języku niemieckim, a u spodu postumentu unikatowy detal architektoniczny: serce gorejące na tle krzyża oraz … kotwicy. Jest to symbol trzech cnot teologicznych: wiary, nadziei i miłości.

Das Wegkreuz Das reich verzierte steinerne Passionskreuz aus 1913. Unter der Volutendachtraufe die Skulptur des Engels mit den erstreckten Flügeln, darunter die Inschrift in der deutschen Sprache, und zuunterst des Postaments das einmalige architektonische Detail: das brennende Herz auf Grund des Kreuzes und … des Ankers. Das ist ein Symbol drei theologischen Tugendhaftigkeiten: Glauben, Hoffnung und Liebe.

Kříž u silnice Bohatě zdobená kamenná vášeň z roku 1913. Pod volutou okapuje socha anděla s nataženými křídly, křídly, nížnížee nápisnápis v němčině a ve spodní části podstavce jedinečný architektonický detail: srdce hořící na pozadí kříže a... kotvyy. Je to symbol tří teologických ctností: víry, naděje a lásky.

27. Kapliczka fasadowa

Die Fassadenkapelle

Fasádní kaple

28. Piec wapienny

Jeden z kilku występujących w okolicy szybowych pieców wapienniczych, przeznaczonych do wypalania wapna i skał wapiennych w celu uzyskania z nich wapna palonego. Datowany na XIX / XX w.

Der Kalkofen Einer von den einigen in der Gegend auftretenden Schachtkalköfen, bestimmt für das Brennen des Kalkes und des Kalkfelsens zwecks der Gewinnung des Löschkalks. Datiert auf XIX./XX. Jh.

Vápenná kamna Jedn a z mála stávajících kamn pálení vápna v blízkém okolí, určená ke spalování vápna a vápence za účelem získání páleného vápna. Datováno na 19. / 20. století.

29. Krzyż pokutny

Pamiątka dawnego prawa. Monolityczny krzyż łaciński, który stawiany był zwykle na miejscu zbrodni przez winowajcę.

Das Büßerkreuz Das Andenken des ehemaligen Rechtes. Das monolithische Lateinkreuz, das gewöhnlich an Ort des Verbrechens von dem Täter aufgestellt wurde.

Pokání kříž Připomínka starého zákona. Monolitický latinský kříž, který byl obvykle umístě n na místo činu.

30. Krzyż przydrożny

Drewniana Pasja osadzona na dużym prostopadłościennym postumencie z 1884 r. Od czołowej strony widoczna inskrypcja biblijna w języku niemieckim (Jest zmartwychwstały).

Das Wegkreuz Das hölzerne Passionskreuz befestigt auf dem großen quaderförmigen Postament aus dem Jahr 1884. Von der Vorderseite ist die biblische Inschrift in der deutschen Sprache zu sehen (Ist auferstanden).

Kříž u silnice Na velkém obdélníkovém soklu z roku 1884 je umístěna dřevěná vášeň. Z přední strany je viditelný biblick a inskripce v němčině ( V stal z mrtvých).

31. Kapliczka przydrożna

Kapliczka słupowa datowana na XVIII w. Obiekt wyróżnia się, spośród innych spotykanych w regionie kapliczek, symetrycznym układem półkoliście zamkniętych nisz (po trzy w górnej i dolnej części), które kiedyś wypełniały zapewne wizerunki świętych.

Die Wegkapelle Die Säulenkapelle datiert auf XVIII. Jahrhundert. Das Objekt zeichnet sich, unter den anderen in der Gegend getroffenen Kapellen, durch das symmetrische Netz der halbrund geschlossenen Nischen (drei in oberem und drei in unterem Teil) aus, die einst wohl mit den Abbildungen der Heiligen gefüllt waren.

Kaple u silnice Sloupová kaple z 18. století. Objekt vyčnív á se z ostatních kaplí nalezených v regionu symetrickým uspořádáním půlkruhových výklenků (tři v horní a tři v dolní části), které były pravděpodobně v minulosti vyplněny obrazy svatých.

32. Kapliczka fasadowa

Die Fassadenkapelle

Fasádní kaple

33. Kapliczka przydrożna

Polna kapliczka skrzynkowa z wizerunkiem Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus posadowiona na drewnianym słupie. Pochodzi z początku XX w

Die Wegkapelle Die Feldkastenkapelle mit dem Abbild der Mutter Gottes mit dem Kindlein Jesus befestigt auf der hölzernen Säule. Sie stammt aus dem Anfang des XX. Jhs.

Kaple u silnice Polní kaple s obrazem Matky Boží s Ježíškem, umístěná na dřevěném sloupu. Pochází z počátku 20. století.

34. Krzyż przydrożny

Drewniana Pasja osadzona na dużym prostopadłościennym postumencie z 1884 r. Od czołowej strony widoczna inskrypcja biblijna w języku niemieckim (Jest zmartwychwstały).

Das Wegkreuz Das hölzerne Passionskreuz befestigt auf dem großen quaderförmigen Postament aus dem Jahr 1884. Von der Vorderseite ist die biblische Inschrift in der deutschen Sprache zu sehen (Ist auferstanden).

Kříž u silnice Na velkém obdélníkovém soklu z roku 1884 je umístěna dřevěná vášeň. Z přední strany je viditelný biblick a inskripce v němčině ( V stal z mrtvých).

35. Dawna gospoda

Przedwojenny zajazd (Gasthaus “Eisernes Kreuz”) przy rozwidleniu dróg na Bystrzycę i Ołdrzychowice Kłodzkie. Od 1946 r w tym budynku mieściła się wytwórnia wód gazowanych i rozlewnia piwa. Obecnie budynek mieszkalny.

Das ehemalige Gasthaus Das Vorkriegsgasthaus (Gasthaus „Eisernes Kreuz”) an der Weggabelung nach Bystrzyca und Ołdrzychowice Kłodzkie. Seit 1946 befand sich in dem Gebäude der Produktionsbetrieb des Sprudelwassers und die Bierabfüllanlage. Zur Zeit das Wohngebäude.

Bývalý hostinec Předválečný hostinec (Gasthaus „Eisernes Kreuz“) na křižovatce Bystrzyca a Ołdrzychowice Kłodzkie. Od roku 1946 byla v tét o budově továrna sycené vody a stáčírna piva. V současné době obytná budova.

36. Kapliczka przydrożna

Kapliczka domkowa przy Czarnym Lesie na szczycie Sosnowej Góry, nakryta czterospadowym dachem, poświęcona Matce Bożej. Wybudowana w 1841 r.

Die Wegkapelle Die Hauskapelle an dem Schwarzen Wald an der Spitze von Kiefernberg, bedeckt mit dem Walmdach, gewidmet der Mutter Gottes. Erbaut 1841.

Kaple u silnice Kaple v Černým Lesů na vrcholu Sosnowa Góra, pokrytá valbovou střechou, zasvěcený Matce Boží. Postaven v roce 1841.

37. Krzyż przydrożny

Grupa figuralna Ukrzyżowanie. Krzyż flankuje figura Matki Bożej (druga figura flankująca zaginęła), trzecia postać (Maria Magdalena) adoruje Ukrzyżowanego. Na bogato zdobionym postumencie obramionym barokowymi, wolutowymi spływami umieszczono relief z Sercem Gorejącym oraz motywy Męki Pańskiej, a także trzy płyciny z inskrypcjami w języku niemieckim.

Das Wegkreuz Die Figurgruppe der Kreuzigung. Das Kreuz flankiert die Figur der Mutter Gottes (die zweite flankierende Figur ist verschwunden), die dritte Gestalt (Maria Magdalena) verehrt den Gekreuzten. An dem reich verzierten Postament mit barocken Volutenabflüssen wurden ein Relief mit dem brennenden Herz und Motiv des Leidens Christi, wie auch drei Füllungen mit Inschriften in der deutschen Sprache befestigt.

Kříž u silnice Obrazná skupina Ukřižování. Kříž lemuje postava Matky Boží (druhá strana je ztracena), třetí postava (Marie Magdaléna) zbožňuje Ukřižovaného. Na bohato zdobeném soklu orámovaném barokními vo lutovými kanály je reliéf s planoucím srdcem a motivy Umučení a tři panely s německými nápisy.